Liria pa liri e Musine Kokalarit

Pjesë nga libri ‘Sonata e hënës’ mbi jetën e Musine Kokalarit, publikim i Shtëpisë Botuese ‘55’

Nga Eglantina Mandia
Në lindje të Urës së Fanit makina e burgut, që po transportonte Musinenë për në Rrëshen, çau renë e mjegullës që e përcillte nga liqeni i Ulzës, bëri edhe dy kilometra e ndaloi në Fushë të Vjerthit. U kaluan dokumentat në Degën e Brendshme. Kështu kaloi gati gjithë mëngjesi e dreka. Musinea nuk u çudit aspak që nga dritaret e Komitetit iu faneps fytyra e Enver Behurit. Po e vështronte nga kati i lartë i ndërtesës, kur kaloi sheshin e vogël, që sundohej nga busti i Stalinit dhe bari që harlisej. Një lopë me gjinj të fryrë kulloste ngeshëm e qetësisht pa e çarë fare kokën për njerëzit, aq më tepër për hijen e atij busti që shtypte edhe këtu kaq larg, kaq larg botës së vet, të gjallët e asaj humbëtire edhe tetë vjet pas vdekjes. Vetëm qetësia e lopës që kulloste mu në hundën e Enver Behurit i krijoi Musinesë idenë e ditës së parë të “lirimit” nga burgu dhe të qeshjes së brendshme.

Ishte e sigurt që në mos ai Enver çizmellustruari, do të qe një tjetër Sozi e përafërt me atë, që hynte e dilte në librarinë e saj, pastaj u shfaq në dyert e hetuesisë, e sigurisht sa herë fillonte izolimi i saj në burg.

Izolim, kur pritej koka e trashë e Koçi Xoxes dhe bëhej divorci me Josif Broz Titon. Anatema. Mallkime. Shfaqje teatrale në skenë e sheshe publike. Autolavde shpëtimtari dhe parulla të shkruara kudo nëpër muret e burgjeve e deri në majat e maleve me germa kapitale “PARTI-ENVER”. Gjithnjë më lart, e më lart e më lart… Po qielli ishte tepër lart dhe ZOTI, LART E MË LART.

Izolim kur vdiste Stalini.

Në burgje vërshuan plot njerëz, që nuk u gjunjëzuan në sheshin “Skënderbej” dhe që nuk i kuptuan lotët e turmave dhe kujet e konviktorëve, që qanin me oi! Pra, Rrezikshmëri e lartë!

Izolim, kur mbërriti Nikita Hrushovi (megjithëse vuri një gur themeli për një pallat kulture në kryeqytet), për Musinenë përsëri hapje e mbyllje dyersh të hekurta dhe vetëtimthi surrati i Enver Behurit apo i ndonjë biçimi tjetër si ai kokëviçi, drejtori i burgut të Burrelit, i dhjamosur dhe katror, që gratë e burgosura i thoshin “debili, sa s’ha morra”. Po që të kërdiste me kopaçe dhe mund të të linte të vdekur në vend sapo që të nuhaste ndonjë pakënaqësi nga eprorët për “rrezikshmërinë e lartë!”. Kishte një grua trupvogël, rondokope dhe këmbështrembër si një orangutang dhe pesë orangutangë të vegjël, gjithashtu këmbështrembër e kokëtulë, që thërrisnin gjatë tërë ditëve të izolimit së bashku kolektivisht në kor: “Parti-Enver. Jemi gati kurdoherë!” dhe rrotulloheshin e rrotulloheshin në oborrin e burgut, si kuajt në lëmë, të gjithë të veshur e të mbathur, si gica të vegjël (ngaqë hanin ajkën e gjellës së të burgosurve).

Ishin kështu ballë për ballë Enver Behuri dhe busti i Stalinit, i mallkuar në Rusi, po që bënte “dritë” mbi Mirditën e Shqipërisë. Zoti, siç dukej, desh t’i vinte në të gjitha provat shqiptarët. Musinea i njihte fort mirë sytë e bardhë pa qerpikë, sy peshku të rrëshqitshëm, pa asnjë shprehje njerëzore, pa asnjë ndriçim truri, sy të zbrazur pa tru, sy instinktivë të qenieve të vdekura moti me emrin Enver-Zhaver, Zef, Ndoc apo Ndre. S’kish asnjë rëndësi emri. Nuk do t’i ndahej kjo Hije. E dinte që do ta shihte pikërisht ashtu, nga katet e larta të ndërtesës, për ta vëzhguar se si do të ecte nëpër rrugë pa i ngritur sytë, sepse s’kish asnjë dëshirë të ndeshte Enver-Zhaverin. S’kish asnjë dëshirë më, i vinte për të vjellë. Ishte lodhur duke e parë. I kishin ardhur në majë të hundës ato kafka boshe, boshe, krejtësisht boshe, që i drejtonte vetëm avulli i hashashit që pinin çdo ditë.

Musinea qeshi hidhur edhe ditën e parë të “lirisë” së saj në humbëtirën e humbur, ku po e degdisnin në atë godinë me baltë, fare buzë rrugës automobilistike, për në zonën e minierave Parlat Kurbnesh, ku po e përcillte, pra Zhaveri.

Nuk e harronte, sidoqoftë, atë ditë para se ta arrestonin 16 vjet të shkuara, kur i pati hyrë në librarinë e saj në qendër të KRYEQYTETIT, kur edhe sahati ishte kthyer në një kafkë të zbrazur dhe Orët e Shqipërisë kishin ndaluar. Ai pati kërcitur çizmet e lustruara dhe i kishte ulërirë:

-Hiqe atë sharp të zi, që po mban për dy KRIMINELË LUFTE!

Musinea i kishte shtrënguar gishtat sa i ishte gjakosur dora dhe i ishte përgjigjur:

-KOHA DO TA RRËFEJË CILËT JANË KRIMINELËT E VËRTETË!

Dhe pikërisht atë ditë kur po e dënonin me 20 vjet burg, midis turmave ulëritëse “Kriminelët në litar”, ajo dalloi sytë e peshkut pa qerpikë dhe buzët e lëngëzuara të lëpira të një perversi, që kishte shumë haqe për të marrë. Dhe tani kjo kafkë e zbrazët, ky i vdekur për së gjalli, do të vigjëlonte mbi shpirtin e saj. Ai as që kishte mundësi të kuptonte sa i lirë mund të qe një shpirt në burg, apo internim dhe sa i burgosur ishte ai vetë, shtaza, egërsira, që s’do të krijonte dot kurrë ekuilibrin e vetvetes. E megjithatë makut, do të regjistronte çdo lëvizje të trupit apo shpirtit të saj. Do të lumturohej kur të shihte që do të ecte në mëngjezet e mjegullta nëpër baltën dhe llucën e kësaj shtëpie në periferi të rrugës. Ai do të qe atje në majën e Kubesë kur ajo do të hapte kanale dhe themele ndërtesash, duke thithur lagështi e mjegull do ta lartësonin atë tejlargësi bote, si një plagë, që do të mbledhë qelbin e saj.

Kjo, pra, qenka edhe dhomëza e vogël ku do të jetonte paskëtaj. Musinea erdhi disa herë rrotull nëpër dhomën e zbrazët me dy çantat e një këndez plaçka. Nuk dinte ç’të merrte më parë nga çanta. Ishin thjesht sendet e saj personale, të shumë viteve të shkuara. Anea ia kishte larë e hekurosur me kujdes dhe mbanin erën e mirë të duarve të saj. Po Musinea s’kish asnjë dëshirë t’i hapte dhe të merrej me to. Ishte lodhur tepër nga ajo udhë e gjatë. Dita po thyhej. Ajo u ul mbi plaçkat e saj pa kujdes dhe desh të harronte. Të harronte gjithçka. Të mos mendonte për asgjë. Të flinte mundësisht. Po ku do të flinte atë ditë tetori, që ishte aq e acartë dhe me erë bore? Dhe vetëm atë çast, kur u ngrit nga topitja, vuri re se fare pranë shtëpisë së tyre, thuajse në oborr, llaçkaviteshin katër fëmijë sa grima, fëmijë me SY NJERËZORE, me flokë të qethur me gërshërë brigje, brigje, me faqe të kuqe flakë, veshur vetëm me këmishë të grisura, që s’kish ku t’i zinte qeni.

Instinktivisht desh të dilte jashtë, t’i rrëmbente ata palavozë, t’i fuste në dhomën bosh, t’ua fshinte qurrat, që u vareshin dhe t’u tregonte një përrallë. Përrallën e karrocës së artë, që zbriste nga yjet e largët dhe u sillte fëmijëve këpucë e rroba të ngrohta, që të mos kishte në botë foshnja me këmbë të skuqura, të ënjtura nga të ftohtit, as hundë të fryra nga të qarët dhe lloçkovitje nëpër baltëra… E sapo e ndjeu që filloi të ecë, madje të vrapojë i thirri vetes me zë të lartë: “Mblidh veten, Musine!”

Vetëm atë çast vuri re drejt shtëpisë po vinin dy vajza të reja, që dukeshin si dy zogj të braktisur, të trembur, të hedhur pa pritur në një shkretëtirë.

***

Ndoshta kjo ishte bukuria e atyre ditëve. Ajo punonte pa e ngritur kokën në N.Ndërtimit e veshur me çizme dhe rrobat e dokut, po lumturohej sapo shihte Anenë e saj, atë engjëllin e saj mbrojtës, që kishte jetuar gjithë ato vite në moshën më të thyer të jetës dhe e kishte ndjekur burg më burg, pa i lëvizur qerpiku dhe tani, si nënua plakë me leshra të bardha dikur, i dilte përpara me ujë dhe sapun në dorë. Ujë i ngrohtë. Dhoma ishte e vogël, shumë e vogël, po atje i ngrohej uji në zjarr. Zjarri dhe gruaja i jepte dhomës butësinë e jetës, ngjyrën e saj të humbur. Asnjeri s’mund ta dijë sa i ngrohtë është gjiri i nënës dhe pasi ke kaluar 16 vjet nëpër burgje. Dhe ja tani, afro 45 vjeç, përsëri mund të të duket vetja aq e vogël si dikur, kur vrapoje nëpër rrugët e fëmijërisë, si dikur kur shtëpia ishte e madhe, e mbushur me njerëz dhe Anea të thërriste “Po ku je, moj e bekuar?”

Fëmijët tani ishin rritur. Mbesat e vogla ishin bërë nuse dhe nënua ishte plakur, ishte plakur shumë. Hamiti ishte martuar e gëzuar me dy djem. Pra, nuk ishte tharë trungu i jetës. Edhe ajo do të vinte, mund të vinte fare mirë rregull në jetën e saj. E kështu çdo ditë, pas banjës dhe një pushimi, Musinea dilte në Rrëshen. Vishte një bluzë të bardhë të kollarisur, vishte një fund të zi, vishte triko apo pallton e saj, që e kishte blerë në Romë, shume ë shumë vjet më parë, që dukej tani tepër e çuditshme, tepër e shtrenjtë e luksoze në atë qytet, ku fëmijët ecnin këmbëzbathur në dimër. E dinte që e quanin “Cariste” dhe kur shkonte në kinema, kur luheshin filma vërtet me caristë si “Doni i qetë” apo “Motrat” e Tolstoit dhe njerëzit i iknin dhe e linin vetëm, si të kishte një sëmundje ngjitëse, Musinea nuk hidhërohej, nuk zemërohej me asnjeri.

Ç’faj kishin njerëzit e shkretë, kur Stalini i madh, I VDEKURI I MADH do të sundonte jetën e Shqipërisë? As njeriu, as vendi nuk i shpëtonin dot fatthënës së vet?

Dhe ai dimër, dimër i parë “i lirisë” së saj kishte qenë i ashpër dhe tepër i ngatërruar, pikërisht për shkak të Stalinit. Shqiptarët ishin rreshtuar përkrah Stalinit të madh! Musinea s’desh të mendonte më ku po e shpinte vendin ai fanatizëm frenetik. Ku po u shpie mushka o të çmendur. Ku po shkoni kështu, o njerëz të marrë, si po e vetmohoni veten dhe po e shkretoni vendin?

“Caristja” vërtet ishte me çizme dhe me lopatë, po kush mund ta ndalonte të shihte ç’po ndodhte përreth? Dhe, as që e priste atë ditë, ditën e lindjes së saj, të gjente ëmbëlsirën, që i pëlqente më shumë. Duart e plakura e kishin gatuar për merak atë drekë. Dhe ato po hanin të dyja në heshtje, po Musinea ishte e gëzuar. Ishte me të vërtetë e gëzuar dhe nuk e besonte, që do të hapej dera pikërisht atë çast dhe do të shfaqej polici e ta thërriste në Degë.

-O Zot! – thirri Aneja – ç’kini kështu që s’na lini as të marrim frymë.

-Janë ca libra, – tha polici.- Ca libra, që shoku Enver Behuri kërkon t’i sqarojë!

Musinea u vesh me qyrkun dhe rrobat e trasha. Flokët ishin thinjur vërtet, po ishin të lara dhe nga lagështira dukeshin kaçurrela e fytyra i kishte marrë një shkëlqim të bukur.

-Dalim, – i tha prerë policit. I bëri me shenjë Anesë: -Mos u mërzit,- dhe doli. Qyteti ishte mbuluar i tëri nga bora dhe ata mezi arritën në Komitet. Musinea s’kishte asnjë emocion. Ishte fare e qetë. Mendosi se do të ishte një nga ato truket e zakonshme të Zhaverit për t’ia nxirë jetën, dhe nuk besonte kurrë ta gjente aty me sy të zgurdulluar jashtë mase. Mbi tavolinë ishin tre libra: “Bethoven”, “Shopen” dhe në dorëshkrim “Shënime nga shtëpia e të vdekurve” të adresuar në adresën e saj, të postuar në Tiranë, po pa adresën e dërguesit.

Behuri po lëpinte buzët e lagura dhe asaj i erdhi t’ia flakëronte surratit, po gëzimi i atyre librave ishte aq i madh, aq i madh, sa e mbajti veten të mos klithte nga gëzimi. Dorëshkrimin “Shënime nga shtëpia e të vdekurve” e njohu menjëherë. Ishte përkthim i A. Xh. adhurues i Dostojevskit dhe librat ishin ëndrra e shumë e shumë viteve të shkuara të Dita Osmanit. Tani kjo kafkë kërkonte adresat, autorët etj. etj.

-Cilët janë këta, që fshihen pas këtyre librave, – tha përsëri Behuri, duke rrotulluar sytë e peshkut, po Musinea sa nuk fluturonte nga gëzimi.

-Pra, A. Xh. qenka gjallë. Dita kishte shënuar në librat e saj “Gëzuar ditëlindjen”. Dëgjo në darkë “Sonatën e hënës”!

-Ç’është kjo parullë? Ç’është kjo parullë? – thirri i shkumbëzuar Behuri. – Adresën, adresën.

-Kam 16 vjet që i kam humbur lidhjet me kryeqytetin, – i tha Musinea. -Këtu s’ka asnjë parullë. Qetësohuni, zoti Behuri, këtu s’ka asnjë sabotim, asnjë komplot kundër shtetit. Hapeni edhe ju sonte radion dhe dëgjoni “Sonatën nën dritën e hënës” të Bethovenit.

Në dhomë sundoi për një kohë të gjatë heshtja

-Mos kujtoni se nuk do t’i identifikoj? – klithi Behuri.

-Oh, jo, jam e bindur, që nuk shpëton as miza pa u identifikuar, – u tall Musinea.

Kur u kthye në shtëpi, ishte ngrysur tashmë. Anea ishte si e ngrirë, po zjarri ishte i ndezur dhe ajo Musine Kokalari, pas shumë e shumë vitesh, ishte e lumtur tek dëgjonte“ Sonatën e Hënës ”dhe flokët e borës përplaseshin butësisht si mijëra flutura lajmëtare të gëzimit njerëzor, të dashurisë dhe miqësisë njerëzore. Dhe nuk e dinte Musinea se ajo ishte ditëlindja e fundit, që festonte së bashku me Anenë.

***

Ajo ishte një verë e nxehtë edhe në Rrëshen, që tani ishte mbushur me buste heronjsh. NDRECË NDUE GJOKA – PAL MËLYSHI – BARDHOK BIBA dhe në qendër monumenti i katër heroinave të Mirditës. Pallati i Kulturës dhe klubi përballë, lulishtja dhe dalëngadalë, qyteti i shumë monumenteve, po kthehej i tëri në këtë ngrirje statujash me sy të ngurtë. Musinea shkonte çdo ditë nëpër atë rrugë. Takohej me statujat dhe bustet e atyre njerëzve, që kishin qenë shkëndijat e shpirtit të kësaj treve, po që secili kishte një jetë, një jetë, që ishte aq e fshehtë pas atij guri, pas atij vështrimi të ngurosur. Qyteti nuk e dinte se në atë verë të nxehtë, kur vërshuan aq forca rinore të revolucionit, që patën shkatërruar si një tërmet kishën e Rubikut dhe të Oroshit dhe gurin e gdhendur të shqiponjës me stemën e fisit të arbrit, nëpër rrugët e tij, ecte me hapa të ngadaltë, të barabartë, ajo grua, që ishte monumenti i gjallë i tij.

Ata çunat e vegjël flokëkashtë, që kishte parë ditën që kish ardhur, të zhytur deri në brez në baltë, bashkë me motrën e tyre, Lizën e bukur, kishin qenë të fundit, që dinin të bënin kryqin dhe atë natë kur të gjithë shkonin në kishë, ajo i kishte parë të vraponin edhe ata, fëmijët, pas berihajt, megjithëse njëri prej tyre kollitej pa pushuar, thuajse do t’i pëlcisnin mushkëritë. Ajo kish dalë në dritare dhe kish pyetur:

-Ku shkoni?

-Në kishë! Në kishë! Në kishë!

Rruga ishte e mbushur me pluhur dhe makinat s’pushonin as ditën, as natën. Po ditët ishin të gjata në verë dhe Musinea rrinte deri vonë në lulishte, pas pune, e lexonte, seleksiononte materialin e të saj të mbledhur nga folklori i Mirditës. E pasuronte me përralla dhe tregime. Lexonte e lexonte pa pushim për të kuptuar ç’po ndodhte me të vërtetë atë vit të llahtarisur, kur shqiptarët u ngritën edhe kundër Zotit.

– Quo e vadis Shqipëri? Ç’është kjo verbëri kolektive, që të ka verbuar? Kudo të shkruhen me shkronja të mëdha… Fletë-rrufe – Fletë rrufe? Po qielli nuk kishte asnjë rrufe, kur përdhoseshin shtëpitë e Zotit?

Dikur në Romë, megjithëse ishte myslimane, kishte kaluar në të gjitha kishat e veçanërisht në kishën e “Santa Maria degli Angeli”, që e kishte pranë shtëpisë. Ulej në një qoshe mbrëmjeve, kur kisha mbushej me tingujt e zërave delikate të të rinjve që këndonin. Në atë orë s’kish veç ndonjë peshkop, që përsëriste e përsëriste lutjet e ndonjë gruaje me të zeza, që qante para altarit, e ndonjë plak i drobitur që ecte rrëshqanthi mbi bastun dhe afrohej pranë bankinave për t’u ulur.

Aq e aq herë Musinea qëndronte ulur e vetmuar, krejt e humbur në qoshen e saj, midis kolonave nën dritën e zbehtë. Fjalët e librit që lexonte ndoshta s’kishin fare rëndësi. Brenda shpirtit të saj bridhte kënga e hershme e Abaz Aliut, shpëtimtarit të fëmijëve të etur, që vrapon e vrapon kaluar… Ishte një qetësi e tillë përreth. Ishte një çlodhje të humbje në trevat e fëmijërisë tënde, të mbyllje sytë dhe të prisnje një përgjigje. Cilën? Nuk mund ta përshkruaj. Ishte zemra që gëzohej dhe kënaqej pa e ditur aspak arsyen. Ishte shpirti i ndezur nga drita hyjnore aq sublime dhe ndjenjat që rridhnin brenda tij si burime ujërash të kulluara, që askush s’di t’i shpjegojë. Ishte vetë bekimi i Zotit. Dëgjonte kambanat duke dalë nga ai vend i shenjtë dhe i dukej se pati ëndërruar me sy hapur një mrekulli. Bekimi qiellor. Musinea kthehej në shtëpi gjithë gëzim.

Dhe ja aty, fare pranë shtëpisë së saj në Rrëshen nga ata katër fëmijë këmbëzbathur e qurravecë kishte mbirë ai llastar aq i bukur me emrin Liza, (më e bukur se Mona Liza) që para dy vjetësh, vetëm para pak vjetësh, këndonte në korin e kishës së vogël e veshur me atë jelek të bardhë dhe e krezmuar sa dukej si një engjëll i zbritur nga qielli.

Musinea nuk u afrohej atyre fëmijëve që i donte vërtet shumë, sepse e vinte re FRIKËN. S’desh të trembë asnjeri, veçanërisht fëmijët. “Në mes të ferrave mbin trëndafili”,- mendoi Musinea. Po edhe trëndafili më i bukur, që të mos e këputin menjëherë, të çpon dorën me gjemb. Kurse kjo Mona Liza e lagjes më të pluhurosur të Rrëshenit s’kishte asnjë mjet mbrojtës, sepse trupi po i rritej llastar, sepse sytë blu i merrnin dritën e qiellit me re, sepse shkonte me një fustan arna-arna në shkollë.

Musinea i kishte punuar një triko, i pati qepur një fustan me duart e veta dhe në prag të krishtlindjeve në një natë me furtunë e shi ia kishte lënë “Si dhuratë e Babbo Natales, tek dera e shtëpisë, dhe gjithë atë mbrëmje kishte pritur në do të hapej dera, dhe dikush të merrte dhuratën e saj, biskotat e gatuara me recetat e Anesë së gjorë dhe ato rroba për fëmijët e vegjël, për të tre çunat dhe për Mona Lizën!

Dhe të nesërmen. Të nesërmen e asaj dite. Ditën e festës kur i kishte parë të katër fëmijët të veshur me rrobat, që i pati përgatitur vetë, nuk dinte se si ta falënderonte Zotin, që ia pranuan dhuratën. Sepse ajo kishte një Zot, ZOTIN E SAJ. Ajo i drejtohej atij dhe fliste me të, pa zë sigurisht. Fliste gjithnjë me të, dhe ai i përgjigjej dëshirave të saj. Dhe një nga dëshirat e saj ishin fëmijët. Engjëjt e botës. Ajo u rrinte larg. Nuk deshi t’i trishtonte, po kur shkuan në kinema dhe shumë prej tyre s’kishin as një pesë lekësh të futeshin bashkë me shokët, ajo ua blinte biletat dhe ia bënte me shenjë sportelistit. Dhe ata hynin të zhurmshëm e gjithë gaz në dyert e atij tempulli të ndaluar, për shkak të varfërisë së tejskajshme, që sigurisht e trishtonte pa masë edhe Ndrec Ndue Gjokën, edhe HEROINAT, njëra nga të cilat kishte vdekur me besimin:“ PARTIA NA SOLLI DRITËN”!

Të shkretët njerëz!

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

logo-madam-mapo-png-e  mapo1   revista-mapo
¤